Tussen Heide en Garnizoen (1): Kamp Beverlo

Leopold I legde op 21 juli 1831 de eed af als eerste koning der Belgen. Nauwelijks twee weken later, op 2 augustus, vielen Nederlandse troepen België binnen. De Tiendaagse Veldtocht maakte pijnlijk duidelijk dat het jonge land zijn leger beter moest organiseren.

Er werden verschillende grote observatie- en oefenkampen ingericht. Diest bleek daarbij minder geschikt: er was onvoldoende plaats, de inkwartiering was duur en ook de bevoorrading leverde problemen op.

De blik viel vervolgens op de streek van het huidige Leopoldsburg, Hechtel en Eksel. Daar strekte zich een enorme heidevlakte uit. De gronden waren goedkoop en grotendeels eigendom van de gemeenten. Van Leopoldsburg was op dat ogenblik nog geen sprake.

Voor de inrichting van het kamp werd kapitein Renard aangeduid. Een van de eerste gebouwen was een verblijf voor koning Leopold I. Rond dat centrale punt werd volgens Bogaert een cirkel met een straal van ongeveer één kilometer getrokken, waarbinnen het kamp verder werd uitgebouwd.

Wie vandaag de bosrijke omgeving van Leopoldsburg kent, kan zich het landschap van toen moeilijk voorstellen. "Er was geen enkele boom", vertelde Bogaert. Het gebied bestond voornamelijk uit heide en lage begroeiing. De bomen kwamen er later, mede door toedoen van het leger. Het eerste kamp bestond hoofdzakelijk uit tenten en strooien barakken. Zand, wind en erosie zorgden daarbij voor heel wat ongemakken. Op 1 augustus 1835 was het kamp klaar en konden de eerste manoeuvres beginnen.

Onder de militairen die in die beginperiode in Kamp Beverlo verbleven, bevond zich een naam die later tot het collectieve Vlaamse geheugen zou behoren: Hendrik Conscience. De schrijver van onder meer De Leeuw van Vlaanderen diende in zijn jonge jaren in het leger en maakte de begindagen van het kamp mee.

Volgens Bogaert zag Conscience er ook het koninklijke paviljoen. Zijn ervaringen in de militaire omgeving vonden later hun weg naar zijn literaire werk.

Vanaf 1837 begon het voorlopige tentenkamp steeds meer het uitzicht van een permanente militaire vestiging te krijgen. Er kwamen grote barakken en voorzieningen voor onder meer medische verzorging.

De aanwezigheid van duizenden militairen zorgde voor economische bedrijvigheid. Waar soldaten zijn, zijn immers ook voedsel, logement, handel, ambachtslieden en allerlei diensten nodig.

Het kamp werkte volgens Bogaert als "een magneet". Mensen kwamen naar de streek om er hun brood te verdienen en vestigden zich in de onmiddellijke omgeving. Zo ontstond geleidelijk een burgerlijke nederzetting naast het militaire kamp.

Die ontwikkeling leidde uiteindelijk tot het ontstaan van een nieuwe gemeente. In 1850 woonden er al ruim 700 mensen. Op 6 juli 1850 kreeg de nederzetting officieel de naam Bourg-Léopold, het latere Leopoldsburg.

Het militaire kamp was dus niet zomaar een buur van Leopoldsburg: zonder het kamp zou Leopoldsburg in zijn huidige vorm wellicht nooit zijn ontstaan.

Intussen was ook de internationale situatie veranderd. Nederland had zich in 1839 definitief bij de Belgische onafhankelijkheid neergelegd. Het oorspronkelijke doel van de observatiekampen verdween daardoor grotendeels.

Maar Kamp Beverlo werd niet opgedoekt. Integendeel: België besloot er een permanent militair centrum van te maken.

Vanaf het midden van de 19de eeuw werden de eenvoudige barakken vervangen of aangevuld door stenen gebouwen. Er verschenen onder meer infanteriegebouwen, een militair hospitaal en een militaire bakkerij. Een deel van dat erfgoed is vandaag verdwenen, maar enkele gebouwen herinneren nog aan die periode. 

Bogaert stond ook stil bij een opvallend monument in Leopoldsburg: de herinnering aan de Belgische militaire expeditie naar Mexico. Charlotte, dochter van Leopold I, huwde met Maximiliaan van Oostenrijk. Toen Maximiliaan keizer van Mexico werd, werd Charlotte daardoor keizerin. Het keizerlijke avontuur draaide echter uit op een drama. Belgische militairen trokken naar Mexico om het regime te ondersteunen, maar uiteindelijk stortte het keizerrijk in. Maximiliaan werd in 1867 geëxecuteerd. Aan de expeditie herinnert in Leopoldsburg nog altijd een monument aan de Hechtelsesteenweg.

Een ander bekend monument is het standbeeld van generaal Pierre Chazal, die onder meer tweemaal minister van Oorlog was. Het beeld werd in 1908 opgericht en doorstond beide wereldoorlogen. 

Volgens Bogaert was 1913 een bijzonder belangrijk jaar voor Kamp Beverlo. De internationale spanningen namen toe en België investeerde fors in zijn leger.

Ook in Beverlo werd in snel tempo gebouwd. Het kamp was daardoor bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog moderner dan ooit. Op 4 augustus 1914 vielen de Duitse troepen België binnen. Zij kregen in Leopoldsburg een groot militair complex in handen waarvan sommige gebouwen nauwelijks voltooid waren.

Tijdens de Duitse bezetting werd Kamp Beverlo intensief gebruikt. Vanaf 1916 werden er ook Russische krijgsgevangenen ondergebracht. 

Na de Eerste Wereldoorlog volgde opnieuw een belangrijke bloeiperiode. Het Belgische leger moderniseerde en Kamp Beverlo speelde daarin een centrale rol.

De eerste tanks verschenen op het terrein. Daarnaast werd een indrukwekkend netwerk van smalspoor aangelegd. Volgens Bogaert ging het uiteindelijk om ongeveer 115 kilometer spoor.

Daarvoor werd onder meer Duits spoorwegmateriaal gebruikt dat België na de Eerste Wereldoorlog in handen had gekregen. Wissels, draaiplaten en andere onderdelen kregen zo een tweede leven op de Kempense militaire terreinen.

Het kamp dat in 1835 nog uit tenten en strooien barakken bestond, was daarmee in minder dan een eeuw uitgegroeid tot een omvangrijk en modern militair complex.

Maar amper twee decennia later zouden opnieuw Duitse militairen door de poorten van Kamp Beverlo trekken.