Als Pieter Bruegel de Oude inderdaad uit Grote-Brogel kwam, wanneer werd hij daar dan geboren? Ook die vraag proberen Jo Corstjens en Fons Tuyaerts in hun nieuwe boek Pieter Bruegel de Oude – Een verborgen geschiedenis te beantwoorden. Hun conclusie is opmerkelijk: volgens hun onderzoek moeten we zijn geboorte hoogstwaarschijnlijk situeren in de eerste maanden van 1527.
Dat lijkt in tegenspraak met oude verwijzingen binnen de familie Bruegel naar het jaar 1526. Maar volgens Tuyaerts is daar een historische verklaring voor.
We zijn vandaag gewend dat een nieuw jaar op 1 januari begint. In Bruegels tijd was dat niet het geval. Tot ca. 1570 gold de zogenaamde paastijd, waarbij het nieuwe jaar met Pasen begon. Een datum die wij vandaag in januari, februari of maart 1527 plaatsen, werd toen dus nog tot 1526 gerekend. Concreet: in 1527 viel Paaszondag, dus het begin van het jaar, op 17 maart. Iemand die in februari geboren was (de voorlaatste maand van ‘1526’) is dus volgens onze tijdrekening ‘geboren in 1527’.
De auteurs leggen die tijdrekening naast verschillende aanwijzingen uit de familiegeschiedenis en andere historische bronnen. Zo komen ze voor de geboorte van Pieter Bruegel uit bij de eerste maanden van 1527.
Dat maakt de vraag plots bijzonder actueel: is het dus niet juist begin volgend jaar dat de wereld best ‘500 jaar Pieter Bruegel’ viert? Het is ook een van de vragen waarmee het nieuwe boek de lezer uitdrukkelijk uitdaagt.
Het jongetje op de cover
Maar er is nog een bijzonder puzzelstuk. Wie de cover van het boek bekijkt, ziet onderaan een jongetje dat naar enkele volwassenen opkijkt. Het jongetje krijgt een munstuk toegestopv van een welgeklede dame. Volgens de auteurs zou ook dat kind een verwijzing zijn naar Bruegels jeugd.
De afbeelding komt uit het schilderij Bezoek aan de pachthoeve. Het origineel van Pieter Bruegel is verloren gegaan, maar het tafereel komt zonder twijfel van vader Bruegel. Het werd bekend dankzij kopieën, waaronder een van zijn zoon Jan Brueghel.
Corstjens en Tuyaerts onderzoeken de mogelijkheid dat Pieter Bruegel in dit werk herinneringen aan zijn eigen jeugd heeft verwerkt. Ze leggen daarbij een verband met een pachthoeve in Grote-Brogel en met graaf Jan van Horne, tot wiens machtsgebied de streek behoorde. En het is historisch bewezen dat de graaf van Horne in Grote Brogel wel degelijk twee grote pachthoeves in eigendom had. Een daarvan was de Grote Hoeve, die sindsdien ‘het Ooievaarsnest’ werd genoemd.
Niet toevallig stelt ook de begeleidende tekst bij het boek de vraag wie het jongetje op de cover is en wat het tafereel over Bruegels verborgen geschiedenis kan vertellen. Deze bengel zou volgens hun interpretatie de jonge Bruegel voorstellen. De auteurs benadrukken dat het om een interpretatie gaat, maar zien verschillende details die volgens hen alle in dezelfde richting wijzen. Zoals stukken in een puzzel die in elkaar passen. Zo schildert Bruegel nog twee belangrijke details waaruit blijkt dat de zevenjarige bengel op het schilderij toen al een verwoed tekenaar was! Dat zijn meteen argumenten die de auteurs overtuigden om juist dit tafereel als coverbeeld te kiezen. Zij tonen daarmee aan hoe belangrijk dit schilderij ‘Bezoek aan de pachthoeve’ is voor de Bruegelstudie. Niet voor niets begint de Bruegelwandeling bij de ruïne van het ‘Ooievaarsnest’ aan de Hoogstraat in Grote Brogel. Daar kan de wandelaar dit‘Bezoek aan de pachthoeve’ in detail bewonderen.
Bruegel keert terug naar Grote-Brogel
Een toepasselijkere plaats voor de officiële boekvoorstelling is dan ook moeilijk denkbaar. Op 17 oktober wordt het boek voorgesteld in de kerk van Grote-Brogel. Interessant detail: volgens de auteurs is de voorloper van deze kerk in de 16e eeuw voorgesteld op Bruegels schilderij ‘De Hooioogst’! En bovendien ziet men op ditzelfde schilderij … de schutterij ‘Sint Sebastiaan’ oefenen op het pleintje naast de kerk.
De boekvoorstelling gebeurt tijdens de Bruegelfeesten op 17 oktober. Naast de academische zitting staan onder meer een historische stoet en de onthulling van een nieuw Bruegelmonument op het programma. De Bruegelfeesten gaan door tot op zondag 18 oktober.
Vanaf 18 oktober ligt het 550 pagina's tellende boek van Corstjens en Tuyaerts in de boekhandel voor 54 euro.
Wie sneller beslist, kan het boek een flink stuk goedkoper verwerven. Tot 10 oktober kan het via de website van Bruegelstad Peer voor 30 euro worden besteld en tijdens de Bruegelfeesten worden afgehaald. Daarna blijft het, zolang de voorraad strekt, via de website van Peer verkrijgbaar voor 40 euro.
Of hun onderzoek de eeuwenoude discussie over Bruegels geboorteplaats definitief zal beslechten, zal moeten blijken. Corstjens en Tuyaerts zoeken die discussie alvast bewust op: kritiek is welkom, zeggen ze, zolang alle argumenten maar op tafel komen.