Een bijzonder fietstocht gisterennamiddag van Liberation Garden in Leopoldsburg naar Oostham, Tessenderlo, Paal en Heppen. Verzet per Bicyclet vertelde het bijzonder verhaal van een fietstocht van enkele Belgische jongeren in 1941 uit onvrede met de Duitse bezetter. Onder begeleiding van de vetofanfare Neanias Beverlo vertrok de kleurrijke stoet onder luid applaus. In de kerk van Oostham kregen de deelnemers het verhaal van deze gemeente tijdens de oorlog. Een bijzonder moment was er in Paal waar één van de jongeren later werd geëxecuteerd. Berings schepen van Erfgoed Meyen vertelde er het dramatisch verhaal van Martinus Daniëls.
Dames en heren, beste fietsers, en trouwe bewakers van ons erfgoed,
Wat een prachtig gezicht om jullie hier te zien aankomen in Beringen.
Jullie hebben onderweg al uitgebreid gehoord over die legendarische en moedige fietstocht van de ‘Club der Patriotten’ op 11 juni 1941. Zestig jonge mannen en vrouwen die destijds op de trappers kropen om, zoals de oprichters het destijds plechtig formuleerden, “het hoofd te bieden aan al wat duitsch en zwart is”.
Maar de reden dat we hier nu specifiek in Beringen stilstaan, ligt bij de jonge man die destijds die colonne aanvoerde: onze eigen Beringse mijnwerker, Martinus ‘Tinus’ Daniels. Vandaag wil ik jullie meenemen in zijn verhaal. Want dat verhaal is groter, donkerder en krachtiger dan velen weten. Het is een verhaal dat onlosmakelijk verbonden is met de grond waar jullie nu op staan.
Hoewel Tinus in 1921 in Neerpelt werd geboren, klopte zijn hart hier in Beringen. Zijn ouders verhuisden al snel naar onze gemeente omdat zijn vader werk had gevonden in de koolmijn. Tinus groeide op in de schaduw van de schachttorens en trad al snel in de voetsporen van zijn vader. Vanaf 10 juni 1940 - de bezetting was toen net een maand oud - werkte hij zelf als koolputter, als kompel, in de ondergrond van Beringen.
Daarnaast voerde hij kleine maar gevaarlijke opdrachten uit voor verschillende weerstandsgroepen. Maar zijn definitieve, tragische afspraak met de geschiedenis vond plaats op 14 augustus 1944. Vandaag bijna 82 jaar geleden.
Om te begrijpen wat er die dag gebeurde, moeten we vier dagen terug in de tijd, naar 10 augustus 1944. In Beverlo werd toen ene Dominicus Vanderbiesen door het verzet doodgeschoten terwijl hij naar zijn werk fietste. Vanderbiesen was een zogenaamde ‘V-man’. Hij was een van de vier Vlaamse vertrouwensmannen van de Duitse Bergbau op de mijn van Beringen. Hij deed controles, maar erger nog: hij verklikte zijn eigen collega-mijnwerkers die verdacht werden van sabotage.
Vanderbiesen werd op 14 augustus begraven in de kerk van Beringen-Mijn. De Beringse bevolking hield zich massaal afzijdig uit misnoegen. Alleen een dertigtal mannen van de Zwarte Brigade, collaborateurs in zwart uniform, begeleidden de lijkkist. Twee mannen liepen voorop met een mitraillette in de aanslag.
En precies op dat moment zat Tinus Daniels buiten op de dorpel van het huis van dokter Deferme. Net als veel koolputters in die tijd zocht hij verzorging voor zware, pijnlijke zweren, opgelopen in het stof van de mijn. Maar Tinus zat daar niet toevallig. Later zou blijken dat hij van zijn sectieoverste van het Geheim Leger een strikte opdracht had gekregen: “Ga na welke personen de lijkstoet volgen.” Hij was aan het spioneren voor de vrijheid.
Toen de lijkstoet passeerde, bleven Tinus en een andere mijnwerker demonstratief zitten. Ze vertikten het om recht te staan. Ze weigerden de collaborateur de laatste eer te bewijzen. Dat moment van pure, stille rebellie werd opgemerkt door de gewapende mannen in de stoet. Tinus en zijn gezel werden onder bedreiging van de mitrailletten meegevoerd naar het Vlaams Huis in Beverlo.
Wat volgde in dat Vlaams Huis, tart elke verbeelding. De mannen werden opgesloten in een varkenshok. Ze werden genadeloos afgetuigd met de zware lederen koppelriemen van de Zwarte Brigade, riemen met massieve, ijzeren gespen die diepe wonden sloegen.
Tijdens een tweede, nóg hardere afranseling, merkte een van de beulen de ringen op aan de hand van Tinus. Tinus droeg twee zelfgemaakte, aluminium ringen. In de ene ring stond een rode ster gekerfd, in de andere een hamer en een sikkel. Tinus probeerde doodsbang uit te leggen dat hij die ringen ondergronds had gekregen van een Russische krijgsgevangene, die destijds als dwangarbeider in onze mijn moest werken. Waarschijnlijk had hij ze geruild voor een simpele boterham, uit menselijkheid.
Maar voor de zogenaamde ‘Zwarte Politie’ was het bewijs geleverd. In hun ogen was Tinus een communist, een terrorist. De mishandelingen werden zo gruwelijk dat de echtgenote van de cafébaas, die destijds ziek in bed lag boven het lokaal, het gehuil en gekerm niet meer kon aanhoren en haar man smeekte om het te laten stoppen.
Een proces kreeg Tinus niet. Raymond Peeters, de leider van deze beruchte politiegroep die graag opschepte dat hij bij de Gestapo hoorde gaf vier van zijn mannen het bevel om Tinus te executeren. Peeters schetste een plannetje op een papiertje, noteerde nog snel wat vragen die ze Tinus moesten stellen, en stuurde hen op pad.
Tinus zelf wist van niets. Hij dacht dat hij werd overgeplaatst en reed die middag gedwee op de fiets mee met zijn vier beulen, naar de plek van zijn dood.
Zij voerden hem mee naar een stille, afgelegen plek op het grondgebied van Paal-Tervant, vlakbij de gemeentegrens met Oostham en Beverlo de plek waar we vandaag met deze fietstocht halt houden. Vandaag de dag grenst die locatie aan een modern industriegebied, maar destijds was het een troosteloze, stille plek nabij het Albertkanaal. Daar werd Tinus Daniels koelbloedig doodgeschoten.
Die locatie was niet toevallig gekozen. Het was een symbolische, ijskoude wraakmoord. Exact een maand eerder, op 18 juli 1944, was op amper tweehonderd meter van die plek de oorlogsburgemeester van Tessenderlo, Antoon Ariën, door het verzet neergeschoten. De bende van Raymond Peeters was gekazerneerd in de woning van die burgemeester, een plek die door de lokale bevolking sidderend het ‘Gruwelhuis Ariën’ werd genoemd. Omdat de Duitse soldaten die de burgemeester moesten beschermen destijds op de vlucht waren geslagen en als straf naar het Oostfront waren gestuurd, moesten de collaborateurs zélf bloed zien. Tinus had niets te maken met die aanslag, maar hij werd het slachtoffer van hun blinde vergelding.
Jef Theys, een verzetsman van de Witte Brigade die honderd meter verderop woonde en daar een geheim wapendepot verborg, hoorde de schoten. Hij greep zijn mitraillette en rende naar buiten. Achter de haag zag hij vier mannen wegrijden... met vijf fietsen.
Die avond vond Jef het levenloze lichaam van Tinus. Uit pure angst trok hij het lijk onder een struik en bedekte het met wat aarde. De volgende dag, op de feestdag van Half Oogst, biechtte hij het verhaal op aan de pastoor van Beverlo. Maar ook de geestelijke was radeloos en zei: “Laat het lichaam maar liggen tot na de bevrijding. Dat zal wel niet lang meer duren…”
Drie weken later arriveerden de geallieerden inderdaad. De vlaggen hingen uit, de bevrijding werd gevierd, maar in de schaduw van dat feest bleef de familie Daniels achter met een gapend gat. Waar was Tinus?
Maandenlang zocht zijn vader wanhopig naar zijn zoon. Pas begin juli 1945, bijna een jaar later, werd het lichaam definitief gelokaliseerd. Op 4 juli 1945 werd het graf geopend door de rijkswacht van Beringen. Aan de hand van zijn kledij en zijn mijnwerkersschoenen werd hij officieel geïdentificeerd. Tinus was eindelijk thuis, maar de prijs was onbeschrijfelijk hoog.
Beste mensen,
Als lokaal bestuur dragen wij de zware, maar eervolle plicht om deze verhalen te blijven vertellen. De vrijheid waarin wij vandaag zo zorgeloos op onze fiets kunnen stappen, de vrijheid waarin wij mogen menen en spreken wat we willen, is destijds heel duur betaald door jonge gasten zoals Tinus Daniels.
Tinus rust vandaag op het kerkhof van Beringen. Een drietal jaren geleden werd zijn graf met veel zorg volledig opgefrist en in ere hersteld door de erfgoedcel van Paalonline. Het is een blijvende, waardige gedenkplek geworden, zodat ook de generaties na ons weten wie deze Beringse kompel was en waar hij voor stond.
Ik wil de organisatie van deze fietstocht dan ook uit de grond van mijn hart bedanken. Dankzij jullie blijft deze geschiedenis tastbaar, kilometer na kilometer. Jullie poetsen de namen van onze helden op en herinneren ons aan de waarde van vrede.
Beste fietsers, als jullie dadelijk weer op de trappers duwen voor dat laatste stuk, neem dan het verhaal van Tinus mee in jullie gedachten. Fiets met een rechte rug, net zoals Tinus destijds op die dorpel zat. Fiets in vrijheid, en draag die boodschap van vrede en verbondenheid met trots uit.