Een tijdelijke landingsbaan die in volle oorlogstijd tussen de akkers werd aangelegd, groeide in tachtig jaar uit tot een belangrijke NAVO-vliegbasis. Peltenaar
Danny Bijnens sloot het symposium ‘
Tussen Heide en Garnizoen’ in Bocholt af met
het verhaal van Kleine-Brogel. De lezing stelde hij samen met zijn collega Robert Omans.
Van Canadese Spitfires over Thunderjets, Starfighters en F-16's tot de komst van de F-35: de internationale geschiedenis liet zich in Kleine-Brogel voortdurend voelen. Het verhaal begint eind 1944.
Na de landing in Normandië rukten de geallieerden steeds verder op richting Duitsland. Om die opmars vanuit de lucht te kunnen blijven ondersteunen, werden dicht bij het front in snel tempo nieuwe vliegvelden aangelegd.
Ook tussen Kleine-Brogel en Peer kwam zo'n terrein. Het kreeg de codenaam B90, waarbij de B verwees naar ‘British’.
250 hectare voor een tijdelijk vliegveld
De aanleg begon op 15 december 1944 en gebeurde door Britse genie-eenheden, met hulp uit de plaatselijke bevolking.
Het vliegveld besloeg ongeveer 250 hectare. Daarvoor werd zowat 150 hectare akker- en weiland ingenomen.
Veel tijd voor ingewikkelde bouwwerken was er niet. Het terrein werd geëgaliseerd, waarna onder meer jute en metalen platen werden aangebracht. Met die in elkaar grijpende stalen platen konden snel start- en taxibanen worden aangelegd.
De eerste startbaan was ongeveer 1.500 meter lang. Er kwamen ook taxibanen en parkeerplaatsen voor de vliegtuigen.
Zelfs de huisvesting van de militairen was voorlopig. Niemand verwachtte immers dat B90 na de oorlog nog tientallen jaren een militaire bestemming zou behouden.
Niet iedereen gelukkig
De aanleg had grote gevolgen voor Kleine-Brogel. Landbouwgronden werden opgeëist en delen van de dennenbossen verdwenen.
De strenge winter zorgde bovendien voor vertraging, waardoor ook inwoners bij de werken werden ingeschakeld.
Dat alles viel niet overal in goede aarde. Bijnens vertelde dat de toenmalige burgemeester van Kleine-Brogel, op dat ogenblik een van de oudste burgemeesters van België, zich verzette tegen bepaalde gevolgen van de aanleg.
Toch was B90 tegen het voorjaar van 1945 klaar voor gebruik.
Canadese Spitfires
Van 1 maart tot 10 april 1945 opereerden Canadese luchtmachteenheden vanuit Kleine-Brogel.
De 39ste Wing voerde verkenningsvluchten uit. Daarvoor werden Spitfires gebruikt waarin achter de cockpit grote camera's waren ingebouwd.
De 127ste Wing had dan weer als opdracht de grondtroepen vanuit de lucht te ondersteunen. Ook die eenheid vloog met Spitfires.
Lang duurde het verblijf niet. Het front schoof steeds verder Duitsland in en op 10 april vertrokken de Canadezen. Een deel verhuisde naar Eindhoven, andere toestellen volgden de geallieerde opmars. Daarna werd het stil op B90.
Koude Oorlog blaast vliegveld nieuw leven in
Ongeveer zes jaar was er nauwelijks activiteit. Maar amper enkele jaren na de Tweede Wereldoorlog diende zich alweer een nieuw internationaal conflict aan. De spanningen tussen de Sovjet-Unie en het Westen namen toe en de Koude Oorlog begon.
West-Europa moest zijn strijdkrachten opnieuw versterken. Ook België investeerde in landmacht, marine en luchtmacht.
Daarbij viel het oog opnieuw op het voormalige B90. De tijdelijke oorlogspiste was uiteraard niet geschikt voor moderne straalvliegtuigen. De baan van 1.500 meter werd daarom verlengd tot ongeveer 2.400 meter. Startbaan, taxibanen en parkeerplaatsen werden in beton uitgevoerd.
Oude rekeningen nog niet vereffend
Ook die tweede geboorte van Kleine-Brogel zorgde lokaal voor weerstand.cEen opvallend pijnpunt was dat tientallen eigenaars die tijdens de oorlog gronden hadden moeten afstaan volgens Bijnens jaren later nog altijd op hun schadevergoeding wachtten.
Daarnaast leefde er bezorgdheid over de komst van grote aantallen militairen. Zelfs de plaatselijke pastoor mengde zich in het debat. Hij waarschuwde zijn parochianen voor de cafés die rond een militaire basis konden ontstaan en voor het zogenaamde ‘blauwe gevaar’: de jonge luchtmachtmilitairen. Moeders kregen het advies hun dochters goed in het oog te houden.
Boeren tussen de vliegtuigen
De overgang van landbouwgebied naar militaire vliegbasis verliep bovendien geleidelijk. Een aantal boerderijen bleef nog geruime tijd op of vlak bij het militaire terrein liggen. Sommige boeren moesten zelfs een taxibaan oversteken om bij hun koeien of landbouwgronden te geraken. Ze deden er volgens Bijnens goed aan eerst links en rechts te kijken, want de vliegtuigen passeerden letterlijk voor hun boerderij.
De 10de Wing
Op 20 december 1951 werd de 10de Wing opgericht. Aanvankelijk opereerde die elders, maar Kleine-Brogel werd haar definitieve thuisbasis. Tot de eenheid behoorden onder meer het 23ste en 27ste Squadron.
Aanvankelijk werd nog kort met Spitfires gevlogen. Daarna arriveerden de eerste F-84 Thunderjets.
Die Amerikaanse straaljagers hoefde België niet volledig zelf te financieren. Via een Amerikaans militair hulpprogramma werden toestellen ter beschikking gesteld om de West-Europese luchtmachten snel opnieuw uit te bouwen.
Op 23 februari 1953 verhuisde de 10de Wing officieel naar Kleine-Brogel.
Beton vliegt de motoren in
Maar de feestvreugde was van korte duur. Al na enkele weken bleek er een ernstig probleem met het nieuwe beton. De bovenlaag begon af te brokkelen. Dat was bijzonder gevaarlijk voor straalvliegtuigen. Een straalmotor zuigt immers enorme hoeveelheden lucht aan en losse steentjes en betonschilfers konden zo in de motor verdwijnen.
Toen de eerste motoren beschadigd raakten, werd ingegrepen. Amper een goede maand na de ingebruikname moest een groot deel van de vliegactiviteiten alweer worden verplaatst.
Anderhalf jaar 'nomadenbestaan'
De verschillende onderdelen van de 10de Wing weken uit naar andere vliegvelden in België en Duitsland. Bijnens omschreef het als een soort nomadenbestaan. De eenheden zaten niet noodzakelijk allemaal op dezelfde plaats en moesten zich behelpen tot Kleine-Brogel opnieuw klaar was. Pas begin 1955 keerde de Wing definitief terug.
Thunderstreak en de geluidsmuur
De Thunderjet bleef maar enkele jaren het belangrijkste toestel. Vanaf 1956 verscheen de F-84F Thunderstreak, herkenbaar aan zijn naar achteren gepijlde vleugels. Kleine-Brogel evolueerde ondertussen steeds meer naar een basis waarvan de vliegtuigen gespecialiseerd waren in het aanvallen van gronddoelen.
De nieuwe toestellen leverden de streek ook een nieuw fenomeen op: de knal bij het doorbreken van de geluidsmuur.
Starfighter bepaalt twintig jaar het beeld
Vanaf 1964 kwam de F-104 Starfighter naar Kleine-Brogel. Dat toestel zou tot begin jaren tachtig het beeld van de basis bepalen. Maar ook de infrastructuur bleef evolueren. Internationale conflicten leverden telkens nieuwe militaire lessen op.
De Zesdaagse Oorlog in 1967 had bijvoorbeeld aangetoond hoe kwetsbaar een luchtmacht op de grond was. Vliegtuigen hoefden niet noodzakelijk in de lucht te worden neergeschoten: wie de startbanen vernielde en geparkeerde toestellen uitschakelde, kon een luchtmacht eveneens lamleggen.
Meer beton en betonnen shelters
De NAVO besliste daarom haar vliegvelden beter te beschermen. Ook Kleine-Brogel kreeg een tweede, parallelle startbaan die indien nodig als alternatief kon worden gebruikt. Daarnaast verschenen de karakteristieke betonnen shelters, waarin vliegtuigen afzonderlijk en beter beschermd konden worden opgesteld. De hoofdbaan werd eveneens verder verlengd. Vandaag bedraagt de totale lengte ongeveer 3,1 kilometer. Aan de uiteinden kwamen voorzieningen waarmee vliegtuigen die niet tijdig konden stoppen alsnog veilig konden worden afgeremd.
Van de eenvoudige metalen oorlogspiste uit 1945 bleef daarmee nauwelijks iets herkenbaar.
F-16 blijft uitzonderlijk lang
Vanaf 1981 begon opnieuw een grote omschakeling. De Starfighter maakte plaats voor de F-16. Waar de eerdere vliegtuigtypes elkaar relatief snel hadden opgevolgd, werd de F-16 een uitzonderlijk lang hoofdstuk in de geschiedenis van Kleine-Brogel. Het toestel is er al ongeveer 45 jaar actief. Ook organisatorisch veranderde de basis. De eenheid kreeg in 1987 de naam 10de Tactische Wing.
Later kwam onder meer het historische 349ste Squadron naar Kleine-Brogel.
Volgende hoofdstuk: F-35
Nu staat opnieuw een generatiewissel voor de deur. Na Spitfire, Thunderjet, Thunderstreak, Starfighter en F-16 is de F-35 het volgende gevechtsvliegtuig dat de geschiedenis van Kleine-Brogel zal schrijven.--
Daarmee is de cirkel opmerkelijk.
In december 1944 werd tussen Kleine-Brogel en Peer haastig een tijdelijke landingsbaan aangelegd om de laatste fase van de oorlog tegen nazi-Duitsland te ondersteunen. Niemand kon toen vermoeden dat op diezelfde plek tachtig jaar later nog altijd militaire vliegtuigen zouden opstijgen. Wat begon als B90, een tijdelijk vliegveld van staalplaten tussen de Kempense akkers, groeide uit tot een moderne NAVO-vliegbasis.
In deze reeks verschenen eerder: